وجودى به حدى خاص و تعينى مخصوص لازم آيد ؛ و هم شىء واحد مفيض ذات خود شود ، و هم جاعلِ بالذاتِ مفروض فاقد مقام خود بود و مكافئ بامجعول بالذات شود « 1 » . خلاصهء كلام اين محقق آن است كه سنخيت بين جاعل بالذات و مجعول بالذات اقتضا نمايد كه جهت فاعليت حق عين ذات فيض مقدس باشد ، اما اين فيض قهراً از مقام واجبْ متنزل و منبعث است ؛ و لازمهء مجعوليت ، عدم تساوى در رتبهء وجودى و عدم تكافؤ در عين خارجى است . و از اينكه جاعل بالذات به تمام هويت مبدأ مجعول بالذات است ، لازم نمىآيد كه مجعول در وجود خارجى مساوى با آن حقيقت باشد . مجعول بالذات در مرتبهء متقدمهء بر حدود عدميه و ماهويه ، به حسب ذات و تقرر وجودى مظهر و مرآت و محل نمايش ذات و كمالات ذاتيهء جاعل بالذات باشد ؛ و ليكن بوجهِ وجه ، نه به طور كنه . لذا ذات او را و كمالات ذاتيهء او را از حدود عدميه و ماهويه مطلق نمايد « 2 » . حقيقت « نفس رحمانى » از آن جهت كه مطلق و سارى در تمام درجات وجودى است - چه در مراتب عوالم جبروتى و چه در عوالم مثالى و چه در عالم شهادت و چه در قوس صعودى تا وصول به اصل خود - در مقام ذاتْ متعين به حدى نيست جز حد « اطلاق » . و از آن جهت كه مفاض نفس فيض است ، از مفيض تأخر دارد ؛ و نشود كه فيض در مرتبهء مفيض واقع شود . و از آنجا كه اين

--> ( 1 ) - بدايع الحكم ، ص 334 - 335 . ( 2 ) - بدايع الحكم ، ص 336 .